Gerrymandering: wyjaśnienie
Gerrymandering to rysowanie granic okręgów wyborczych tak, żeby ułatwić zwycięstwo jednej partii lub grupie. W USA, gdzie do Izby Reprezentantów wybiera się posłów w okręgach jednomandatowych, odpowiedni układ granic potrafi zmienić wynik bez zmiany liczby głosów.
Skąd nazwa
W 1812 roku gubernator Massachusetts Elbridge Gerry podpisał ustawę wyznaczającą okręgi do senatu stanowego. Jeden z nich miał tak kręty kształt, że gazeta „Boston Gazette” narysowała go jako salamandrę. Z nazwiska Gerry i angielskiego salamander powstało słowo gerrymander.
Jak działa: pakowanie i rozbijanie
Granice okręgów w większości stanów wyznacza legislatura stanowa, czyli partia, która ją kontroluje. Dwie podstawowe techniki to:
- Pakowanie (packing). Skupienie jak największej liczby wyborców przeciwnika w kilku okręgach, które wygra on z ogromną przewagą. Reszta jego głosów w tych okręgach „marnuje się”.
- Rozbijanie (cracking). Rozdzielenie wyborców przeciwnika na wiele okręgów, w których będą w mniejszości i przegrają niewielką różnicą.
Prosty przykład: stan ma 10 okręgów po 100 wyborców, partia A ma łącznie 600 głosów (60%), partia B 400 (40%). Jeśli A zostanie „spakowana” w 3 okręgach (po 100 głosów, razem 300), a pozostałe 300 jej głosów „rozbite” po około 43 w siedmiu okręgach, B wygra w nich po około 57 do 43. Wynik: partia z 60% poparcia dostaje 3 mandaty z 10, a partia z 40% poparcia aż 7.
Kto rysuje granice
Okręgi przerysowuje się po każdym spisie powszechnym (co 10 lat), bo zmienia się liczba mandatów przypadających na stany. W większości stanów robi to legislatura i gubernator. W części stanów (m.in. Kalifornia, Kolorado, Michigan) granice wyznaczają niezależne komisje obywatelskie. Zdarzają się też przerysowania w trakcie dekady. W 2025 roku Teksas przyjął nową mapę, a w odpowiedzi Kalifornia przyjęła w referendum własną nową mapę (Proposition 50), co pokazuje, że spór szybko staje się wyścigiem obu partii.
Co mówią sądy
- Gerrymandering partyjny. W wyroku Rucho przeciw Common Cause (2019, 5–4) Sąd Najwyższy uznał, że sądy federalne nie rozstrzygają skarg na gerrymandering czysto partyjny. Takie sprawy można nadal kierować do sądów stanowych.
- Gerrymandering rasowy. Sekcja 2 ustawy o prawach wyborczych (Voting Rights Act, 1965) zakazuje map osłabiających głosy mniejszości. Od 1986 roku (sprawa Thornburg przeciw Gingles) stosowano do tego określony test. W wyroku Louisiana przeciw Callais, wydanym 29 kwietnia 2026 roku (6–3), Sąd Najwyższy zmienił ten test i uznał, że ustawa nie wymagała drugiego okręgu z większością czarnoskórych wyborców, a mapa stworzona z jego powodu naruszała konstytucję. Sędzia Kagan w odrębnym zdaniu napisała, że wyrok pozostawia Sekcję 2 „martwą literą”, a większość argumentowała, że zachowuje ją w granicach uprawnień Kongresu.
Skutki wyroku Callais dla map okręgów zależą od kolejnych decyzji stanów i sądów.
Jak mierzyć gerrymandering
Żadna metoda nie jest uznana przez wszystkich. Najczęściej cytuje się efficiency gap (różnicę w „zmarnowanych” głosach obu partii), kształt okręgów (zwartość) oraz symulacje komputerowe, które porównują daną mapę z tysiącami losowo wygenerowanych map spełniających te same kryteria. Sama niezwykła geometria nie jest dowodem: część wąskich okręgów wynika z granic rzek, miast lub ukształtowania terenu.
Czy to dotyczy też Polski?
W polskim systemie do Sejmu liczy się mandaty z list w 41 okręgach wielomandatowych, a granice okręgów ustala ustawa (Kodeks wyborczy), więc gerrymandering w amerykańskim sensie ma mniejsze znaczenie. Większa rola okręgów jednomandatowych (jak w wyborach do polskiego Senatu) oznacza większy wpływ ich granic na wynik. Różnicę między tymi systemami opisujemy w haśle „Jak liczy się mandaty”.
Spór o mapy
Co podkreślają krytycy rysowania okręgów przez polityków
- Politycy wybierają sobie wyborców zamiast wyborcy wybierać polityków.
- Rośnie liczba okręgów „bezpiecznych”, w których liczy się tylko prawybór.
- Skutkiem jest polaryzacja i mniejsza konkurencja.
Co podkreślają jego obrońcy
- Wyznaczanie okręgów jest z natury decyzją polityczną, a legislatura jest organem demokratycznie wybranym.
- Niezależne komisje nie są wolne od sporów i też podejmują decyzje o wartościach.
- Reguły wyznaczania okręgów powinny uwzględniać m.in. spójność społeczności i granice administracyjne.
Zobacz na mapach
Pytania i odpowiedzi
Co to jest gerrymandering?
Rysowanie granic okręgów wyborczych tak, aby faworyzować jedną partię lub grupę. Polega na „pakowaniu” wyborców przeciwnika w kilku okręgach albo „rozbijaniu” ich na wiele okręgów.
Skąd pochodzi nazwa gerrymandering?
Od nazwiska gubernatora Massachusetts Elbridge'a Gerry'ego, który w 1812 roku podpisał mapę z krętym okręgiem przypominającym salamandrę. Z „Gerry” i „salamander” powstało „gerrymander”.
Czy gerrymandering jest w USA zakazany?
Zależy od rodzaju. Sądy federalne nie rozstrzygają skarg na gerrymandering partyjny (Rucho przeciw Common Cause, 2019). Dyskryminacja rasowa w rysowaniu okręgów podlega Sekcji 2 ustawy o prawach wyborczych, ale w wyroku Louisiana przeciw Callais (kwiecień 2026) Sąd Najwyższy zmienił sposób, w jaki się ją ocenia.
Kto w USA rysuje okręgi?
W większości stanów legislatura stanowa i gubernator. W kilku stanach robią to niezależne komisje obywatelskie. Okręgi przerysowuje się po każdym spisie powszechnym, a niekiedy także w trakcie dekady.
Powiązane hasła
Źródła: Rucho przeciw Common Cause (2019), wyrok; Louisiana przeciw Callais: omówienie (NCC); Kodeks wyborczy (Polska).
Stan na 22 października 2026. Skutki wyroku Callais dla map okręgów są nadal przedmiotem sporów prawnych i mogą się zmienić. Opracowanie: Atlas Wyborczy.